Sözlük

harekesiz harfi önceki harekeli harfe bağlayan işaret

Hareke değil, yardımcı bir işarettir. Hareke almamış harfin üzerine gelir ve onu kendinden önceki harekeli harfe bağlar; harfin sesinde durulur.

Diğer adları: Sükûn

harfin altına gelen, bütün harfleri i sesiyle okutan hareke

Harfin altına gelen hafif eğik bir çizgi şeklindeki hareke. İnce ya da kalın, bütün harfleri i sesiyle okutur.

Diğer adları: Kesra

Kur’an’ı oluşturan yirmi sekiz harf

Kur’an-ı Kerim’i oluşturan harflerin tamamı. Yirmi sekiz harftir; lâmelif, lâm ile elif harflerinin birleşmesi olduğu için ayrı bir harf sayılmaz.

üstünlü harften sonra gelip onu bir elif miktarı uzatan harf

Üstünlü harften sonra gelen harekesiz elif. Harfi iki hareke, yani bir elif miktarı uzatır.

ötreli harften sonra gelip onu bir elif miktarı uzatan harf

Ötreli harften sonra gelen harekesiz vâv. Harfi iki hareke, yani bir elif miktarı uzatır.

esreli harften sonra gelip onu bir elif miktarı uzatan harf

Esreli harften sonra gelen harekesiz ye. Harfi iki hareke, yani bir elif miktarı uzatır. Mushafta bu yeden önceki esre çoğu zaman dik bir çizgi olarak yazılır.

harfin üstüne gelen, küçük bir vâv gibi; harfleri u sesiyle okutan hareke

Harfin üstüne, biraz ön tarafına gelen ve küçük bir vâv harfine benzeyen hareke. Harfleri u sesiyle okutur.

Diğer adları: Damme

aynı iki harfi tek harfte birleştiren, vurgulu okutan işaret

Yan yana gelen aynı iki harften ilki cezimli, ikincisi harekeli olunca iki harf tek harf olarak yazılır ve üzerine bu işaret konur. Şeddeli harf vurgulu okunur.

el takısının lâmı: bazen okunur, bazen okunmaz

El takısının lâmının okunup okunmamasına göre harflerin ikiye ayrılışı. Şemsî harfte lâm okunmaz ve harf şeddelenir; kamerî harfte lâm cezimle açıkça okunur. Harflerin on dördü şemsî, on dördü kamerîdir.

Diğer adları: Şemsî harfler, Kamerî harfler, El takısı

çift hareke: harekenin sesine n sesi ekleyen işaret

Harekelerin çift yazılmış hâli; kelime olarak “nûnlamak” demektir. Harekenin sesine bir n sesi ekler. İki üstüne fethateyn, iki esreye kesrateyn, iki ötreye dammeteyn denir.

Diğer adları: Fethateyn, Kesrateyn, Dammeteyn

harfin üstüne gelen; ince harfi e, kalın harfi a sesiyle okutan hareke

Harfin üstüne gelen hafif eğik bir çizgi şeklindeki hareke. İnce harfleri e, kalın harfleri a sesiyle okutur.

Diğer adları: Fetha

kelime sonunda duruş ve yeniden başlama

Vakıf, okuyuşa devam etmek niyetiyle bir kelimenin sonunda kısa bir süre sesi ve nefesi kesmektir. İbtidâ, durduktan sonra yeniden okumaya başlamaktır.

Diğer adları: Vakıf, İbtidâ

kelimenin sonuna bitişen, o anlamındaki zamirin okunuşu

Kelimenin sonuna bitişen ve “o” anlamına gelen هُ ya da هِ zamiri. Önceki harf harekeli ise bir elif miktarı uzatılır, sâkin ise uzatılmaz.

vakıf (durak) işaretleri ve okuyuşa yardımcı semboller

Mushaflarda Kur’an’ı doğru vurgu ve doğru anlamla okumaya yardım eden işaretler; Türkçe bir metindeki virgül ve nokta gibi düşünülebilir. Kur’an’dan değildir, okumayı kolaylaştırır.

Diğer adları: Secâvend işaretleri, Vakıf işaretleri

ğunnesiz katmak

Tenvin ya da sâkin nûnu ardındaki harfe katıp genizden ses çıkarmadan şeddeli okumak. Sâkin nûnun iki idğâm çeşidinden biridir.

genizden okuyarak katmak

Tenvin ya da sâkin nûndan sonra ي ن م و harflerinden biri gelince nûnu ardındaki harfe katıp genizden (ğunne ile) okumak.

iki mîmin birbirine katılması, ğunne ile

Sâkin mîmden sonra yine bir م gelince iki mîmin birbirine katılıp ğunne ile okunması. Misleyn, çıkış yeri ve sıfatı her yönüyle aynı olan iki harf demektir.

Diğer adları: İdğâm-ı misleyn, Misleyn

iki harfi birbirine katarak şeddeli okumak

Aynı ya da birbirine yakın iki harften birincisi cezimli, ikincisi harekeli olarak yan yana gelince birincinin ikinciye katılması: birincisi okunmaz, ikincisi şeddeli okunur.

Diğer adları: İdğâm

gizlemek, örtmek

Sözlükte gizlemek, örtmek demektir. Tecvidde tenvin ya da sâkin nûndan sonra on beş ihfâ harfinden biri gelince nûn sesinin tam çıkarılmayıp genizden (ğunne ile) gizlenerek okunmasıdır.

dudak ihfâsı: mîmi gizlemek

Dudak ihfâsı: sâkin mîmden sonra ب gelince mîmin gizlenerek okunması. Sâkin mîmin üç hükmünden biridir.

Diğer adları: Dudak ihfâsı, İhfâ-i şefeviyye

çevirmek, dönüştürmek

Sözlükte çevirmek, dönüştürmek demektir. Tecvidde tenvin ya da sâkin nûndan sonra ب gelince nûn sesinin mîm sesine çevrilerek okunmasıdır; mîm gizli kalır.

açığa çıkarmak, açıkça okumak

Sözlükte açığa çıkarmak, açıkça okumak demektir. Tecvidde tenvin ya da sâkin nûndan sonra altı boğaz harfinden biri gelince nûn sesinin gizlenmeden, açık ve net okunmasıdır.

cezimli harfin sesini yansıtarak okumak

Sözlükte yansıtmak, titretmek demektir. Tecvidde cezimli bir kalkale harfinin sesi anlaşılıncaya kadar çıkış yerinin titretilip sesinin yansıtılarak okunmasıdır. Kalkale harfleri beştir.

Kur’an’ın okunuş şekilleri

Kıraat sözlükte okumak demektir. Kur’an ilimlerinde hem Kur’an kelimelerinin nasıl okunacağını ve okuyuş farklarını inceleyen ilmin adı, hem de bir kıraat imamının okuyuşudur.

Diğer adları: Kıraat

Allah lafzındaki lâmın kalın ya da ince okunması

Allah lafzına verilen ad. Lafızdan önceki harf üstünlü ya da ötreli ise lâm kalın, esreli ise ince okunur.

Diğer adları: Lafzatullah

harflerin çıkış yerleri

Bir harfin sesinin çıktığı yer; kelime Arapçada “çıkış yeri” demektir. Harflerin çıktığı yerler beş bölgede, toplam on yedi mahreçte toplanır.

Diğer adları: Mahreç, Mehâric

uzatma

Bir harfi harekesinin verdiği sesten daha fazla uzatmak. Bütün med kurallarının temelinde iki kavram vardır: harf-i med (elif, vâv, ye) ve ondan sonra gelen sebeb-i med (hemze ya da sükûn).

Diğer adları: Harf-i med, Sebeb-i med

geçici uzatma, durunca oluşan med

Kelimenin aslında olmayan, yalnız durulunca ortaya çıkan ve geçerek okununca kaybolan bir sükûna bağlı uzatma.

Diğer adları: Medd-i vakıf

gerekli, zorunlu uzatma

Durunca da geçince de okunan lâzım sükûna bağlı uzatma. Lâzım sükûn sebeb-i medlerin en güçlüsüdür; bütün kıraat imamları bu medin uzatılmasında birleşir.

yumuşak uzatma

Harf-i lînden sonra gelen harfte sükûn bulunduğunda yapılan, yumuşak bir şekilde okunan uzatma. Harf-i lîn, önceki harfin harekesi üstün olan cezimli vâv ve cezimli yedir.

Diğer adları: Harf-i lîn

ayrılmış uzatma

Med harfi ilk kelimenin sonunda, ء (hemze) ikinci kelimenin başında bulunduğunda yapılan uzatma.

bitişik uzatma

Med harfi ile medin sebebi olan ء (hemze) aynı kelimede, bitişik bulunduğunda yapılan uzatma.

doğal uzatma, bütün medlerin temeli

Varlığı yalnız med harfine bağlı olan, başka bir sebebe dayanmayan uzatma. Bir elif miktarı, yani iki hareke süresi uzatılır; bütün medlerin temelidir.

Diğer adları: Medd-i aslî, Medd-i zâtî, Kasr

sâkin mîmi açıkça okumak

Sâkin mîmden sonra م ve ب dışındaki harflerden biri gelince mîmin açıkça okunması. Sâkin mîmin üç hükmünden biridir.

Diğer adları: İzhâr-ı şefevî, Dudak izhârı

tahkîk, tedvîr ve hadr; tertîl kavramı

Kur’an’ın hız bakımından üç okunuş biçimi: en yavaş tahkîk, orta hızda tedvîr ve hızlı hadr. Hangisi seçilirse seçilsin tecvid kurallarının dışına çıkılmaz. Tertîl ise bir hız değil; acele etmeden, dura dura ve anlaya anlaya okumaktır.

Diğer adları: Tahkîk, Tedvîr, Hadr, Tertîl

râ harfinin ince ya da kalın okunması

ر harfinin kimi yerde ince, kimi yerde kalın okunmasını belirleyen kurallar. Örneğin kendi harekesi esre olan râ ince, üstün ya da ötre olan râ kalın okunur.

Diğer adları: Hükmü’r-râ

tilâvet secdesi gerektiren on dört âyet

Okuyan ya da dinleyen kişinin tilâvet secdesi yapması gereken on dört âyet. Mushaflarda kenardaki bir işaret ya da süslemeyle gösterilir.

Diğer adları: Tilâvet secdesi

nefes almadan sesi kısa bir süre kesmek

Okurken nefes almadan sesi kısa bir süre kesip yine nefes almadan okumaya devam etmek. Ses kesilir, nefes kesilmez. Kur’an’da yalnız dört yerde bulunur.

harflerin sıfatları

Harfin mahrecinden çıkarken aldığı özellik. En önemli faydası, mahreci aynı olan harfleri birbirinden ayırmasıdır.

Diğer adları: Sıfat

güzelleştirmek, güzel ve kaliteli yapmak

Sözlükte güzelleştirmek, bir şeyi güzel ve kaliteli yapmak demektir. Terim olarak Kur’an harflerini doğru bir şekilde çıkarmak ve kalın, ince gibi sıfatlarına dikkat ederek okumaktır; harflerin seslerini, mahreçlerini ve sıfatlarını inceleyen ilimdir.