Kıraatler

Bir bakıştaKıraat Nedir?

Kıraat, sözlükte okumak demektir. Kur’an ilimlerinde iki anlamda kullanılır. Birincisi bir ilmin adıdır: Kur’an kelimelerinin nasıl okunacağını ve aralarındaki okuyuş farklarını, nakledenlerine nisbet ederek inceler. İkincisi, bir kıraat imamının okuyuşudur: Nâfi‘ kıraati, Âsım kıraati gibi.

Bu kelimeyle derslerimizde birkaç kez karşılaştık. Medd-i munfasıla, kıraat imamları onu farklı okuduğu için “câiz” dendiğini; medd-i lâzıma, bütün imamlar onu uzatmakta birleştiği için “lâzım” dendiğini görmüştük. Bu derste o imamları ve okuduğumuz rivayeti tanıyoruz.

Üç terimKıraat, Rivayet, Tarîk

Bir okuyuşun adı üç terimle söylenir:

• Kıraat: Bir imamın okuyuşudur. Örnek: Âsım kıraati.
• Rivayet: Kıraati imamdan öğrenip nakleden kişiye râvi, onun naklettiği okuyuşa rivayet denir. Örnek: Âsım kıraatinin Hafs rivayeti.
• Tarîk: Râviden sonra gelenlerin naklettiği okuyuştur. Kıraat öğretiminde izlenen eserin adıyla da anılır: Şâtıbiyye tarîki gibi.

Her imamın pek çok râvisi vardır. Kıraat kitapları her imam için en meşhur iki râviye yer verir.

Nereden gelirFarklı Okuyuşlar Nereden Gelir?

Kıraat farklarının dayanağı, Hz. Peygamber’in “Kur’an yedi harf üzere indirildi” meâlindeki hadisidir. Okumayı kolaylaştırmayı amaçlayan bu ruhsat sayesinde sahâbîler Kur’an’ı Hz. Peygamber’den farklı okuyuşlarla öğrenmiş ve bu okuyuşları korumuştur.

Hz. Osman zamanında çoğaltılan mushaflarda nokta ve hareke yoktu; bu yazı birden fazla okuyuşu taşıyabiliyordu. Mushaflar, içlerindeki okuyuşları bilen birer sahâbîyle birlikte farklı şehirlere gönderildi. O şehirlerin halkı Kur’an’ı bu sahâbîlerden öğrendi; kıraat farkları bu yolla günümüze ulaştı.

Üç şartSahih Kıraatin Şartları

Âlimler, Hz. Peygamber’den gelen sahih kıraatleri diğer okuyuşlardan ayırmak için üç şart belirlemiştir:

• Sahih ve kesintisiz bir senetle Hz. Peygamber’e ulaşmak.
• Hz. Osman’ın mushaflarından birinin yazısına uymak.
• Bir yönüyle de olsa Arap diline uymak.

Bu şartlardan biri eksikse o okuyuş şâz sayılır. Bir okuyuş, şartları taşımıyorsa yedi ya da on imamdan birinden gelse de şâz kabul edilir.

On imamKıraat İmamları ve Râvileri

İlk dönemde kendi içinde tutarlı kıraatlerin sayısı otuzu aşıyordu. İbn Mücâhid, Kitâbü’s-Seb‘a adlı eserinde bunlardan yedisini bir araya getirdi ve bu seçim yaygınlaştı. Bu yediye üç imamın eklenmesiyle on kıraat oluşur; İbnü’l-Cezerî eserlerini on kıraat üzerine yazmıştır.

Yedi İmam

• Nâfi‘ (Medine). Râvileri: Kālûn ve Verş.
• İbn Kesîr (Mekke). Râvileri: Bezzî ve Kunbül.
• Ebû Amr (Basra). Râvileri: Dûrî ve Sûsî.
• İbn Âmir (Şam). Râvileri: Hişâm ve İbn Zekvân.
• Âsım (Kûfe). Râvileri: Ebû Bekir Şu‘be ve Hafs.
• Hamza (Kûfe). Râvileri: Halef ve Hallâd.
• Kisâî (Kûfe). Râvileri: Ebü’l-Hâris ve Dûrî.

Onu Tamamlayan Üç İmam

• Ebû Ca‘fer (Medine). Râvileri: İbn Verdân ve İbn Cemmâz.
• Ya‘kūb (Basra). Râvileri: Ruveys ve Ravh.
• Halef (Kûfe). Râvileri: İshak ve İdrîs.

Bu on imama dört imam daha eklenerek on dört kıraatten de söz edilir; bu dört kıraat genel olarak şâz sayılır.

BugünBugün Hangi Rivayet Nerede Okunur?

Kıraat ilmi bugün de on kıraat üzerinden öğretilir. Halkın okuyuşunda ise şu rivayetler yaygındır:

• Kuzey Afrika’da Nâfi‘ kıraatinin Verş rivayeti,
• Sudan ve çevresinde Ebû Amr kıraati,
• İslâm dünyasının geri kalanında Âsım kıraatinin Hafs rivayeti.

Müslümanların büyük çoğunluğu Kur’an’ı Hafs rivayetiyle okur; mushaflar da bu rivayete göre basılır.

İmamımızÂsım

Âsım b. Behdele Kûfe’de doğdu ve hayatını orada geçirdi. Tâbiîlerdendir. Gözleri görmezdi; güzel sesi ve tilavetiyle tanındı.

Kıraati iki hocadan öğrendi: Ebû Abdurrahman es-Sülemî’den Hz. Ali’nin, Zir b. Hubeyş’ten Abdullah b. Mes‘ûd’un okuyuşunu aldı. Sülemî vefat edince Kûfe’de onun yerine kıraat hocası oldu.

Çevresinde kalabalık bir talebe topluluğu toplanırdı. İçlerinden ikisi onun kıraatini sonraki nesillere taşıdı: Ebû Bekir Şu‘be ve Hafs. Âsım, Sülemî’den öğrendiğini Hafs’a, Zir’den öğrendiğini Şu‘be’ye okuttuğunu kendisi söyler.

Hicrî 127 yılının sonlarında Kûfe’de vefat etti.

RâvimizHafs

Hafs b. Süleyman hicrî 90 yılında doğdu. Âsım’ın üvey oğluydu; onun evinde, onun terbiyesinde yetişti. Kur’an’ı Âsım’a defalarca okudu ve onun kıraatini en iyi bilenlerden biri oldu.

Hafs’ın okuyuşu şu zincirle Hz. Peygamber’e ulaşır:

Hafs bir süre Bağdat’ta, sonra Mekke’de Âsım’ın kıraatini okuttu. Kıraatte söz sahibi sayılır: Âsım’ın okuyuşunu nakletmedeki güvenilirliğinde ve ezberinin sağlamlığında kaynaklar birleşir.

Hafs, Kur’an’da yalnız bir kelimede hocasından ayrıldığını söyler: Rûm sûresinin 54. âyetindeki kelime. Âsım’ın öbür râvisi Şu‘be ile Hafs arasında ise beş yüz yirmi yerde okuyuş farkı bulunduğu belirtilir.

Kuvvetli görüşe göre hicrî 180 yılında vefat etti.

Hafs Rivayeti Neden Yayıldı?

Âsım kıraati, Hafs’ın rivayetiyle zamanla Kûfe’nin sınırlarını aştı ve Müslümanların büyük çoğunluğunun okuyuşu oldu. Buna sebep olarak şunlar gösterilir:

• Senedinin sağlamlığı,
• Rivayetin sadeliği,
• Kural dışı okuyuşların çok az olması: imâle ve işmâm yalnız birer yerde yapılır, teshîlin zorunlu olduğu yer de tektir.

Bu az sayıdaki özel okuyuşu Hafs’a Özgü Okuyuşlar dersinde tek tek işledik.

DerslerimizdeBizim Okuyuşumuz

Derslerimizde bütün kuralları Âsım kıraatinin Hafs rivayetine göre açıklıyor ve Kur’an’ı buna göre okuyoruz. Öğrendiğimiz ölçüler bu kıraate aittir: medd-i munfasılı dört elif miktarı uzatmamız, Âsım kıraatine göredir.

Tarîkimiz Şâtıbiyye’dir. Şâtıbiyye, Şâtıbî’nin kıraat ilmini şiir hâlinde anlattığı eserinin adıdır; kıraat öğretiminin vazgeçilmez kitaplarından sayılır.

Mushafta uygulaKonu testleri ve kurallar

Diğer kurallar konusunu tamamlayınca kendini bu testlerle dene; her kuralın kendi dersi aşağıda.

Konu testleri 16

26272829303132333435363738394041

Bu ailedeki kurallar · Diğer kurallar

SözlükBu konudaki terimler

Anlatımda geçen terimlerin kısa anlamı; dokununca sözlükte açılır.

KaynakDers Notları

Kurs paneline kayıt olarak ders kaynaklarına (PDF) ve daha fazla içeriğe ulaşabilirsiniz.