Sıfatlar

Bir bakıştaSıfat Nedir?

Bir önceki derste harflerin nereden çıktığını, yani mahreçlerini öğrendik. Bu derste harflerin nasıl çıktığına bakıyoruz. Harfin mahrecinden çıkarken aldığı özelliğe sıfat denir: nefes akıyor mu, ses tutuluyor mu, dil yükseliyor mu?

Sıfatların en önemli faydası, mahreci aynı olan harfleri birbirinden ayırmasıdır. ط ile ت aynı yerden çıkar; onları iki ayrı harf yapan sıfatlarıdır. Sıfatı verilmeyen harf, komşusuna benzer.

Genel şemaOn Yedi Sıfat

Âlimler harflerin pek çok sıfatını saymıştır. İbnü’l-Cezerî en önemlilerini on yedi olarak toplamıştır. Bunlar iki gruptur:

• Zıddı olan sıfatlar: beş çift, on sıfat. Her harfte her çiftten biri mutlaka bulunur.
• Zıddı olmayan sıfatlar: yedi sıfat. Yalnız bazı harflerde bulunur.

Buna göre her harfin en az beş sıfatı vardır. Bu sıfatlar harfin kendi özelliğidir; harf hangi kelimede gelirse gelsin onlarla okunur. Kalkale ve lîn gibi birkaçı ise harf belli bir durumdayken, örneğin sâkinken ortaya çıkar.

Birinci grupZıddı Olan Sıfatlar

Her çift bir soruya cevap verir. Harf, çiftin ya bir tarafındadır ya öbür tarafında.

1. Hems ve Cehr: Nefes akıyor mu?

Hems, harf okunurken nefesin de akmasıdır; ses hafif ve gizli çıkar. Cehr bunun zıddıdır: nefes mahreçte tutulur, ses açık ve güçlü çıkar.

Hems harfleri on tanedir: ف ح ث هـ ش خ ص س ك ت

Akılda kalsın diye şu sözde toplanmıştır: فَحَثَّهُ شَخْصٌ سَكَتْ. Kalan harflerin hepsi cehr harfidir.

2. Şiddet ve Rihvet: Ses tutuluyor mu?

Şiddet, harf sâkin okunurken sesin mahreçte tutulup akmamasıdır. Rihvet bunun zıddıdır: ses akar. İkisinin arasında kalan beş harf daha vardır; bunların sıfatına beyniyye denir.

Şiddet harfleri sekiz tanedir: ء ج د ق ط ب ك ت

Beyniyye harfleri beş tanedir: ل ن ع م ر

Şiddet harfleri أَجِدْ قَطٍ بَكَتْ, beyniyye harfleri لِنْ عُمَرْ sözünde toplanmıştır. Kalan harfler rihvet harfidir. Şiddet harflerinin ilki elif değil, hemzedir.

3. İsti‘lâ ve İstifâl: Dil yükseliyor mu?

İsti‘lâ, harf okunurken dilin üst damağa doğru yükselmesidir; ses kalınlaşır. İstifâl bunun zıddıdır: dil aşağıda kalır, ses ince çıkar. Elif-Be derslerinden bildiğimiz yedi kalın harf, isti‘lâ harfleridir.

İsti‘lâ harfleri: خ ص ض غ ط ق ظ

Bu yedi harf خُصَّ ضَغْطٍ قِظْ sözünde toplanmıştır. Kalan harfler ince okunur.

4. İtbâk ve İnfitâh: Dil damağa kapanıyor mu?

İtbâk, dilin üst damağa yapışırcasına kapanması ve sesin ikisinin arasında sıkışmasıdır. İsti‘lâ harflerinin dördünde bulunur; bu yüzden bu dört harf en kalın harflerdir. İnfitâh bunun zıddıdır: dil ile damak arası açık kalır.

İtbâk harfleri: ص ض ط ظ. Kalan harflerin hepsi infitâh harfidir.

5. İzlâk ve İsmât

İzlâk harfleri dilin ve dudağın ucundan kolayca çıkan altı harftir: ف ر م ن ل ب

Bu harfler فَرَّ مِنْ لُبِّ sözünde toplanmıştır. Kalan harfler ismât harfidir. Bu çift, okuyuştan çok Arapça kelimelerin yapısıyla ilgilidir.

İkinci grupZıddı Olmayan Sıfatlar

Bu yedi sıfat yalnız belli harflerde bulunur ve o harflere kendine has bir ses verir:

Kalkaleyi ve lîn harflerini önceki derslerden tanıyoruz: kalkale kendi dersinde, lîn harfleri medd-i lîn dersinde işlenmişti.

Hepsi bir aradaSıfat Tablosu

Bütün harfler ve bütün sıfatlar tek tabloda. Her sıfat bir satır, her harf bir sütundur; nokta, harfte o sıfatın bulunduğunu gösterir. Bir harfe dokununca o harfin sıfatları, bir sıfat adına dokununca o sıfatın harfleri belirir.

Haritada hemze ile elif ayrı gösterilmiştir: ء bir boğaz harfidir, ا ise uzatma harfidir. و ve ي harflerinin lîn sıfatı, sâkin olup önceki harf üstünlü olduğunda ortaya çıkar.

UygulamaAynı Mahreç, Ayrı Harf

Geçen derste dil ucundan çıkan üç mahreçte üçer harf görmüştük. Aynı yerden çıkan bu harfleri sıfatları ayırır:

• ط د ت — ط isti‘lâ ve itbâk ile kalındır. د ile ت incedir; د cehr, ت hems harfidir: ت okunurken nefes akar.
• ص س ز — ص isti‘lâ ve itbâk ile kalındır. س ile ز incedir; س hems, ز cehr harfidir. Üçünde de safîr vardır.
• ظ ذ ث — ظ isti‘lâ ve itbâk ile kalındır. ذ ile ث incedir; ذ cehr, ث hems harfidir.

Bir harfi doğru okumak için yerini bilmek yetmez; sıfatını da vermek gerekir. Bunun yolu, ehlinden dinleyip tekrar etmektir.

Mushafta uygulaKonu testleri ve kurallar

Diğer kurallar konusunu tamamlayınca kendini bu testlerle dene; her kuralın kendi dersi aşağıda.

Konu testleri 16

26272829303132333435363738394041

Bu ailedeki kurallar · Diğer kurallar

SözlükBu konudaki terimler

Anlatımda geçen terimlerin kısa anlamı; dokununca sözlükte açılır.

KaynakDers Notları

Kurs paneline kayıt olarak ders kaynaklarına (PDF) ve daha fazla içeriğe ulaşabilirsiniz.