Tecvid · 42. Ders · Diğer Konular
Mahreçler
harflerin çıkış yerleri مَخَارِجُ الْحُرُوفِ
Her harfin sesi ağzın, boğazın ya da dudakların belli bir yerinde oluşur. Bu derste harflerin çıktığı beş bölgeyi ve on yedi mahreci, birbirine karışan harfleri ve bir harfin mahrecini kendi ağzımızda bulmanın yolunu öğreniyoruz.
Hadis-i Şerif
خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَعَلَّمَهُ
Sizin en hayırlınız Kur’an’ı öğrenen ve öğretendir.
Buhârî · Fezâilü’l-Kur’ân, 21
Bir bakıştaMahreç Nedir?
Her harfin sesi ağzın, boğazın ya da dudakların belli bir yerinde oluşur. Bir harfin sesinin çıktığı bu yere mahreç denir. Kelime Arapçada “çıkış yeri” demektir; çoğulu mehâricdir.
Elif-Be derslerinde gördüğümüz gibi س, ث ve ص Türkçede aynı harfle yazılır; ama üçü ayrı harftir ve her biri başka bir yerden çıkar. Harf kendi yerinden çıkarılmazsa başka bir harfe benzer, kelime de başka bir kelimeye dönüşebilir. Bu yüzden tecvidin ilk işi, her harfi kendi mahrecinden çıkarmaktır.
Mahreç harfin nereden çıktığını, sıfat ise nasıl çıktığını anlatır. Mahreci aynı olan harfleri birbirinden ayıran, sıfatlarıdır. Sıfatları bir sonraki derste işleyeceğiz.
Genel şemaBeş Bölge, On Yedi Mahreç
Harflerin çıktığı yerler beş bölgede toplanır. Bu bölgelerde toplam on yedi mahreç vardır:
- Boşluk (cevf): ağız ve boğaz boşluğu. Bir mahreç.
- Boğaz (halk). Üç mahreç.
- Dil (lisân). On mahreç.
- Dudaklar (şefeteyn). İki mahreç.
- Geniz (hayşûm). Bir mahreç.
On yedi sayısı Halîl b. Ahmed’in görüşüdür; İbnü’l-Cezerî de bunu tercih etmiştir. Bazı âlimler boşluğu ayrı bir mahreç saymadığı için on altı; ل, ن ve ر harflerini tek mahreçte topladığı için on dört demiştir. Fark sayımdadır; harflerin çıktığı yerler değişmez.
Birinci bölgeBoşluk
Ağız ve boğazın içindeki boşluktur. Buradan med harfleri, yani uzatma harfleri çıkar:
Bu harflerin sesi dilin ya da dudağın belli bir noktasına dayanmaz; boşlukta uzar ve nefesle birlikte biter. Bir harfi uzatabilmemiz de bundandır.
İkinci bölgeBoğaz
Boğazda üç mahreç vardır; her birinden iki harf çıkar. Bu altı harfe boğaz harfleri denir.
Boğaz harfleri izhâr dersinden tanıdıktır: sâkin nûndan sonra bu altı harften biri gelince nûn açıkça okunur; çünkü nûnun mahreci ile boğaz birbirinden uzaktır.
Üçüncü bölgeDil
En çok harf dilden çıkar: on mahreç, on sekiz harf. Dilin kökünden ucuna doğru sırayla:
Dil kökü
Dil ortası ve kenarı
Dil ortasından çıkan ي, uzatma harfi olmayan yedir. ض mahreçlerin en zorudur; çoğu kişi için dilin sol kenarından çıkarmak daha kolaydır. ل ise en geniş mahreçtir.
Dil ucu
Son üç mahrecin her birinden üç harf çıkar. Aynı yerden çıktıkları hâlde birbirine karışmamaları sıfatları sayesindedir: ط, ص ve ظ kalın; aynı mahreçteki diğer harfler ince okunur.
Dördüncü bölgeDudaklar
Dudaklarda iki mahreç vardır:
ب ve م dudaklar kapanarak, و ise dudaklar yuvarlanıp öne uzanarak çıkar. Buradaki و, uzatma harfi olmayan vâvdır; uzatma harfi olan vâv birinci bölgeden, yani boşluktan çıkar.
Beşinci bölgeGeniz
Geniz, burnun iç tarafındaki boşluktur. Buradan bir harf değil, bir ses çıkar: ğunne. Ğunne, ن ve م harflerine eşlik eden geniz sesidir.
Ğunneyi sınamak kolaydır: نّ ya da مّ okurken burnunuzu tutun. Ses kesiliyorsa ğunne genizden geliyor demektir. Şeddeli nûn ve mîmde, ihfâda ve ğunneli idğâmlarda duyduğumuz ses budur.
UygulamaBir Harfin Mahrecini Bulmak
Bir harfin nereden çıktığını kendi ağzınızda bulmak için eskiden beri kullanılan yol şudur:
- Harfi sâkin ya da şeddeli okuyun.
- Önüne harekeli bir harf getirin; örneğin üstünlü bir hemze.
- Sesin durduğu, sıkıştığı yere dikkat edin. Orası harfin mahrecidir.
Harf şeddeli okunursa yeri daha da kolay anlaşılır.
Mahreci doğru çıkarmak için zorlanmak gerekmez. Harfi abartmak da eksik bırakmak kadar hatadır; ölçü, ehlinden dinleyip tekrar etmektir.
DikkatBirbirine Karışan Harfler
Okurken en çok, mahreci aynı ya da yakın olan harfler birbirine karışır. Şu gruplara özellikle dikkat edin:
- ث س ص — Türkçede üçü de “s” ile yazılır. ث dişlerin ucundan çıkar ve peltektir; س ve ص alt ön dişlerin üstünden çıkar, ص kalındır.
- ذ ز ظ — Türkçede üçü de “z” ile yazılır. ذ ve ظ dişlerin ucundan çıkar ve peltektir, ظ kalındır; ز alt ön dişlerin üstünden çıkar.
- ح هـ خ — Türkçede üçü de “h” ile yazılır. Üçü de boğazdan, ama ayrı yerlerden çıkar: هـ dipten, ح ortadan, خ ağza yakın yerden.
- ت ط — Mahreçleri aynıdır: dil ucu ve üst ön dişlerin dibi. ط kalın, ت ince okunur.
- ق ك — Mahreçleri komşudur: ق dil kökünden, ك onun biraz önünden çıkar.
- ض ظ — Mahreçleri ayrıdır: ض dilin yan kenarından, ظ dil ucundan çıkar.
Bu harfleri ayırt etmenin yolu, önce yerini bilmek, sonra o yerden çıkan sesi ehlinden dinleyip tekrar etmektir.
PekiştirTecvid Bilgi Kartları
Kartları çevirerek temel tecvid bilgilerini tazelemeye başla.
Mushafta uygulaKonu testleri ve kurallar
Diğer kurallar konusunu tamamlayınca kendini bu testlerle dene; her kuralın kendi dersi aşağıda.
Bu ailedeki kurallar · Diğer kurallar
Klasik metinCezeriyye'de bu kural
İbnü’l-Cezerî, tecvid manzumesi el-Mukaddimetü’l-Cezeriyye'de bu kuralı anlatır: 9–19. beyitler (Harflerin Mahreçleri).
… ve 9 beyit daha
SözlükBu konudaki terimler
Anlatımda geçen terimlerin kısa anlamı; dokununca sözlükte açılır.
KaynakDers Notları
Kurs paneline kayıt olarak ders kaynaklarına (PDF) ve daha fazla içeriğe ulaşabilirsiniz.
Konuyu okuyup anladıysanız işaretleyin; panelde ilerlemenize işlenir.
DAHA FAZLASI ONLINE KURSTA!
KAYDOL VE HEMEN BAŞLA!
Tecvidli Kur’an okumayı düzenli bir müfredat kapsamında, kazanım odaklı etkinliklerle ve dinamik bir şekilde öğren. Dilediğin zaman, dilediğin seviyede ve kendi hızında. Kurs sonunda da sertifikanı al! Kur’an Mektebim Online Kur’an Okulu seni bekliyor. Hazırsan başla!
KAYIT OL